(OVERGENOMEN)
Het leest als een sprookje: dankzij een onverwachte erfenis kon de jonge tuinknecht Hendrik van Lunteren de bloem- en boomkwekerij ‘Flora’s Hof’ stichten aan de voet van de Domtoren. De succesvolle onderneming vormde de thuisbasis van drie generaties Van Lunteren, die gedurende de negentiende eeuw tot de landelijke top van de horticultuur en (landschaps)architectuur behoorden.
Hun oeuvre is gerelateerd aan de grote thema’s uit de negentiende eeuw. Vanuit een sterke maatschappelijke betrokkenheid zetten zij zich echter minstens zozeer in voor de verbetering van de leefomstandigheden van ‘minvermogenden’. Vanuit verschillende invalshoeken belicht dit boek deze ten onrechte vergeten familie en hun belangrijkste werken als architecten en landschapsontwerpers.
Dominique Vermeulen en Michiel Plomp, Een eeuw parken en architectuur. De Van Lunterens, kwekers en architecten naast de Domtoren, 1803-1910, Zutphen 2026, ISBN 9789462498549, 280 p., € 34,99 Bestellen
boek inkijken
Podcast Oud-Utrecht: een gesprek met Dominique Vermeulen, opgenomen aan de Donkere Gaard in het oude woonhuis van Van Lunteren en in Flora’s Hof, hun kwekerij.
Het boek over de familie Van Lunteren gelezen. Een prachtig bruikbaar overzicht met veel details is samengesteld door de auteurs die voor hun werk een erepalm verdienen.
Bijzonder is de vondst van de familiare verbinding tussen Van Lunteren en Kamperdijk.
Uit het Sterkenburg onderzoek (1974-2004) o.a. over de periode Mr. K.J.F.C. Kneppelhout van Sterkenburg (1818-1885) met betrekking tot de jaren 1848-1885, was de samenwerking tussen S.A. van Lunteren (1813-1877) en N.J. Kamperdijk (1815-1887) duidelijk geworden.
Sommige ontwerpen zijn als het ware inwisselbaar. Kamperdijk die voor de schrijver Johannes Kneppelhout (1815-1885) het Huis Hemelsche Berg te Oosterbeek herbouwde paste een klokgevel-motief toe dat S.A. van Lunteren later toepaste bij zijn ontwerp van de orangerie van Heidepark te Hilversum.
De orangerie van Sterkenburg (Driebergen) uit 1865 is een ander voorbeeld. Eigenaar Kneppelhout baseerde zich op prenten uit zijn rijke collectie. Voor de duiventoren uit 1862 stond een toren van het Van Wulven Huis Nederhorst model en voor de orangerie, Gunterstein aan de Utrechtse Vecht. Daarmee werd als het ware ‘de vaderlandsche historie’ en de discussie pro of contra Van Oldenbarnevelt (1547-1619) op Sterkenburg, dat ook een Van Wulven-huis is, geïmporteerd en in leven gehouden. Voor Kamperdijk aanleiding om dezelfde Van Lunteren-blok-pylasters van de bouwhuizen op Gunterstein, bij de orangerie van Sterkenburg toe te passen. Jan Copijn leverde het ‘verwarmingstoestel’ met toebehoren, de Firma Martin uit Zeist de terracotta ornamenten van de kroonlijst, Hernhutter Ludwig Schütz verzorgde het loodgieterswerk en leverde de gietijzeren roosters.
De parkaanleg van Sterkenburg werd in de jaren 1848-1885 vooral bepaald door de heraanleg omstreeks 1830 van Hendrik van Lunteren (1780-1848) voor het echtpaar P.A. Hinlopen (1780-1849) en vrouwe A.M.C. van Westrenen (1782-1856).
Het boek bracht mij terug naar een bezoek aan C. Th. E. graaf van Lijnden van Sandenburg (1905-1990) op een winterse donderdagochtend en middag in de tweede helft van de jaren 1980. De heer Van Lynden wordt bij Parlement.com beschreven als “intelligent, vlot bestuurder, goed organisator, eenvoudig en beminnelijk”. Het was een rijzige man met een natuurlijk gezag, belangstellend en beschikte over uitzonderlijke contactuele vaardigheden. Een relativerende kwinkslag was hem niet vreemd. Zo was Sandenburg soms een “suikertaart” en de bibliotheek, waar de oude banden de wanden tot aan het plafond vulden en die op de Van Lunteren-plattegrond als ‘De kamer van Mijnheer’ staat omschreven; “mijn hok”.
Sandenburg werd die dag van souterrain tot zolder bekeken. Na een rondgang samen in het souter-rain en op de bel-etage kwam “ga je gang verder, ik heb geen geheimen”. Op de Torenzolder met uurwerk en droogstokken stond o.a. een opvallend groot formaat Drentse turfkachel. Overal was de verwarming aan, o.a. goed om houtworm te voorkomen.
Belangrijkste wat opviel, was de soms grove uitvoering van details ten opzichte van de uitvoering van bijvoorbeeld Beeklust te Zeist. De noordwest- en noordoost gevels werden na 1865 niet bepleisterd. Op de gevels waar de oorspronkelijke (rode) bakstenen van de toren uit circa 1770 te zien waren, werd de verf direct op de bakstenen aangebracht.
De heer Van Lynden vertelde hierover het volgende; Bij de gedaantewisseling van Sandenburg werden eerst de bijgebouwen gebouwd, de omgeving vergraven en heraangelegd. Met de verbouwing van de Toren werd gewacht tot na 1865. Het was het jaar van het overlijden E.M. barones van Lynden van Sandenburg – Persijn (1828-1865), de eerste echtgenote van grootvader-bouwheer C.Th. graaf van Lynden van Sandenburg (1826-1885). Haar ziekte en mentale conditie stonden niet toe dat ingrijpen-de wijzigingen aan en in het huis tijdens haar leven werden ondernomen. Toen het uiteindelijk tot de uitvoering van de werkzaamheden aan het hoofdhuis kwam, was architect S.A. van Lunteren afwezig wegens ziekte, wat effect had op het geleverde werk.
Een ander Van Lynden-huis nabij Sandenburg was Lunenburg te Langbroek.
Bij beschouwing van het oorspronkelijke huis wordt duidelijk dat S.A. van Lunteren in de jaren 1861-1866 het huis ingrijpend verbouwde. Het ontwerp van de parkaanleg was in die periode eveneens van zijn hand.
Het huis was circa 1800 door een lid van de tak Van Lynden van Lunenburg gebouwd, vermoedelijk naar een ontwerp van het duo A. van der Hart (1747-1820) en B.W.H. Ziesenis (1762-1820). De don-jon uit de Middeleeuwen werd toen in het blokvormige gebouw opgenomen.
Noordoost, tussen twee ramen brede gevelvlakken had de voorgevel een middenrisaliet met een hoge boogdeur (als bij Huis Doorn) boven een stoep met aan weerszijden inzwenkende trappen (als bij Broekhuizen te Leersum).
S.A. van Lunteren bracht een sokkel met imitatie natuursteenblokken aan en bepleisterde daarboven alle gevels. Aan de voorzijde op de hoeken werd de voorgevel voorzien van dubbele lisenen terwijl de andere gevelhoeken tussen sokkel en kroonlijst van blokpylasters werden voorzien.
Tussen de schoorstenen boven de omgaande schilden van de kap was oorspronkelijk een balustrade aanwezig. Van Lunteren voegde een tweede balustrade toe, boven de kroonlijst. De oorspronkelijke stoep met gietijzeren balusters en inzwenkende trappen werd vervangen door een brede hardstenen stoep op een rechthoekig grondplan waardoor een brede opgaande trap ontstond die direct op de hoofddeur was gericht. Boven de stoep werd de hoge tweevleugelige boogdeur verlaagd zodat op de etage ruimte ontstond voor een balkon.
Het huis viel ten prooi aan een bombardement in 1944 en werd op de donjon na, circa 1970 afgebroken. Architect E.A. Canneman (1905-1987) maakte circa 1968 verschillende ontwerpen waarbij hij poogde het Van Lunteren-huis (deels) te behouden. Uiteindelijk werd de donjon van Lunenburg hersteld in de 14de-eeuwse gedaante zoals het anno 2026 te zien is.
In die zin is bij de donjon te spreken van ‘castellated’ maar niet bij het bij het huis dat Van Lunteren verbouwde.
De eerste parkaanleg van Lunenburg was door de familie-connectie met Biljoen te Velp mogelijk van de hand van J.G. Michael (1738-1800). De aanleg strekte zich ook ten noorden van de Langbroeker-wetering uit. Hiervan is een dwarshuis van een boerderij getuige (Langbroekerdijk A78 en A80).
De boerderijgevel doet vermoeden dat deze later werd verhoogd, maar ook nu nog kan de gevel in wisselwerking met Lunenburg als decorstuk functioneren. De parkaanleg van Van Lunteren werd circa 1912-1914 herschikt door Otto Schulz (1868-1953). De huidige aanleg is een ontwerp van de Britse Caroline Tisdall Mackenzie uit circa 1980.