Geen dampalen, geen tuinbeelden, maar haardsteunen


Neerlands Volksleven 1920

In Neerlands Volksleven kwam ik bovenstaande afbeelding tegen. Beelden of dampaal-beelden in de tuin van Schultinga te Bedum. Intrigerend dus maar eens verder gezocht. In beeldbank Groningen gekeken. Daar staan beide met een foto in. Geen verdere info. De boerderij Schultinga Bedum valt ook te lokaliseren en via Google Maps en Google View te bekijken. Geen dampaal-beelden te zien.


Uit de Beeldbank Groningen

En nu? Heeft Delpher iets te bieden? Lees dat ze in 1927 op de tentoonstelling Ommelander Borgen stonden. En dat ze geschonken werden aan Museum van Oudheden te Groningen. Dan denk ik gelijk aan de Menkemaborg, in 1921 aan dit museum geschonken. Even een mail gestuurd wat zij weten. Hoe simpel kan het dan zijn… Groninger Museum heeft een online collectie en daar staan ze in.


Uit online collectie Groninger Museum

Haardsteunen van de borg Rikkerda van kolonel Prott in Lutjegast
(hoogte: 116 cm, breedte: 42 cm, diepte: 28 cm).
Na de sloop van de borg Rikkerda kwamen twee beschilderde zandstenen beelden met de voorstelling van een soldaat vrij. Vermoedelijk hadden ze rechts en links de schouw van de borg gesteund. De beelden en een zandstenen leeuw werden gekocht door de eigenaar van de heerd en vroegere borg Schultinga in Bedum. In 1927 werden de beelden en de leeuw door mej. A. Beukema geschonken aan het Groninger Museum. Het wapen op de leeuw verbindt deze drie bouwfragmenten met Rikkerda en niet met de rond 1730 afgebroken borg Schultinga. De beelden waren van 1994-1998 te zien in paviljoen De Lucchi van het Groninger Museum, en voordien een tijd als bruikleen in het Groninger politiebureau.
Jan Holwerda
met dank aan Afiena van IJken-van Zanten, de nieuwe directeur van Museum Menkemaborg

Schavotpilaren in het park

De pilaren van het schavot waarop Egmond en Hoorn werden onthoofd staande in het park van Bonley, Quirijn Maurits Rudolph Verhuell (Bron: Streekarchief Voorne-Putten)

Op 5 juni 1568 werden Van Egmont en Van Horne onthoofd op de Grote Markt van Brussel. Vervolgens begon de Nederlandse Opstand (Tachtigjarige Oorlog). Van Egmont was Lamoraal I van Gavere, graaf van Egmont. Gavere is een dorp aan de Schelde, tussen de steden Gent en Oudenaarde.

In 1826 maakte Quirijn Maurits Rudolph Verhuell een tekening met ik denk op de achterzijde het volgende: ‘Pilaren van het schavot waarop Egmond en Hoorn onthoofd werden en hun hoofden ten toon gesteld; aangekocht door een van van Egmonts afstammelingen, de prins de Gavres, en geplaatst bij het park van Bonley — Door mijn Vader naar de natuur getekend toen wij bij den Hr. Van Lockhorst op het kasteel Bonley gelogeerd waren.’

Pilaren, kolommen e.d. in tuin of park da’s één, maar de schavotpilaren waarop het hoofd van een voorvader stond da’s toch even wat anders. Voor Van Lockhorst was het geen voorvader maar zal het een vaderlandse held zijn geweest. Als je op de pilaren inzoomt en deze vergelijkt met die op de afbeeldingen met het schavot in Brussel, dan willen ze qua vorm nog al eens verschillen, maar uiteindelijk komt een gelijkende ook wel naar voren.

Kasteel Bonley of iets wat qua naam er op lijkt en van Van Lockhorst was, kon ik niet lokaliseren. Vast een verschrijving. Doen jullie eens een poging!
Jan Holwerda

Schot en poppen op Slangevecht (Breukelen)


Slangevecht (Breukelen) met L.C. Dudok de Wit alias Kees de Tippelaar en ‘gezelschap’.

Het is een ansichtkaart met Slangevecht te Breukelen, maar het gaat even niet om het huis. Op de fiets voor zijn huis zit L.C. Dudok de Wit alias Kees de Tippelaar. Het gaat om het schot links van het huis, inderdaad zo’n beschilderd schot als vaker naar voren gebracht (zie hier). En dan dat hele gezelschap … aan (etalage)poppen. Zoom zelf even in (hier). Het lijkt een gemengd gezelschap van pop en mens. Wim Meulenkamp heeft er vast over geschreven want dat schot staat me ergens van bij.

Wildenborch 1828


Figuratief kaartje van het huis de Wildenborch zoo als het was in het jaar 1828

Thuis kwam ik in een doos ‘rommeling’ dit kaartje met de Wildenborch (Vorden) tegen: Figuratief kaartje van het huis de Wildenborch zoo als het was in het jaar 1828. Van de hand van Willem Staring (1812-1895), staat op de achterzijde van de op karton geplakte foto. Gelijk de Kadastraal Minuutplan erbij gepakt. De Verzamelplan draagt het jaar 1825. De overeenkomsten zijn groot. Willem heeft als het ware de KMP ‘ingekleurd’. Maar er zijn toch ook wat meer verschillen. Zelf lekker kijken.
Jan Holwerda


De Wildenborch op uitsnede KMO (1825)

Van draadraam naar Bijhouwer


Uit La Perspective pratique … (1642), Jean Dubreuil.

Een tijd terug kwam het draadraam (grille de design of grille de perspective) al een keer naar voren (hier, hier en hier). Nu zie ik een afbeelding in een Frans werkje: La Perspective pratique … van Jean Dubreuil uit 1642 (hier) en latere edities. En daar staat ook onderstaande afbeelding in. Bijhouwer schoot door m’n hoofd, en da’s 3 eeuwen later. Na bladeren door zijn Perspectief-constructie zonder verteekening voor tuinontwerpers (1938), Waarnemen en ontwerpen in tuin en landschap (1954) en Nederlandsche tuinen en buitenplaatsen (1942) dan snap ik de gedachte wel, maar die tekeningetjes van Bijhouwer zijn veel ‘rijker’ en blijven zo aansprekend.
Jan Holwerda


Uit La Perspective pratique … (1642), Jean Dubreuil.

2x Loenersloot

Tweemaal een Gezicht over de Vecht op het dorp Loenersloot en het kasteel Loenersloot, van Dirk Verrijk uit 1760-1776. Wat zou Dirk gedacht hebben? Ik ben er nu toch, dus gelijk maar twee? Of sh.t te groot gestart, past er net niet op, nog maar één? Of twee voor de prijs van één? Of leuk voor later, zoek de tien verschillen?

De Hollandsche tuin

Houdt op in mijn tuin te wroeten Spaanse beren! (ca. 1580), met Spaanse zwijnen die buiten Holland gehouden moeten worden. Bron: Rijksmuseum Amsterdam. inzoomen

Ik kende wel de spotprent van circa 1580 met Houdt op in mijn tuin te wroeten Spaanse beren! (varkens). Eén van de velen uit de Nederlandse Opstand (Tachtigjarige Oorlog). En zegels en munten met de Hollandsche Tuin van ouder datum zijn natuurlijk ook bekend. Twee eeuwen later is er de spotprent De Hollandsche tuin, van onkruid gezuiverd (circa 1787). In tijd de andere kant op, de oorsprong lijkt eind 14e eeuw te liggen met de Orde van de Hollandse Tuin van de latere Willem VI. Meer over die achtergrond en voorbeelden van die vroege Hollandse tuinen is hier te vinden.

De Hollandsche tuin, van onkruid gezuiverd (circa 1787). Kruiwagens vol hoofden worden de tuin uitgereden. Bron: Rijksmuseum Twente. inzoomen

Paaltjes op Boom en Bosch


Palen / paaltjes in het gras van Boom en Bosch (Breukelen 1886), P.J. Lutgers.   groot

Deyke v D stuurde een afbeelding met een leuk detail. Het is Boom en Bosch (Breukelen) van de hand van Lutgers uit 1886. In het korte gras voor het huis staat een aantal palen. Ze lijken ter versiering iets bewerkt. Misschien om een bok of geit aan te binden die dan het gras moet begrazen? Of is er een andere verklaring denkbaar?


Uitsnede met de palen / paaltjes.

Boomhutten

De boomhut of een plateau in een boom kwam eerder al naar voren in een bericht over Beekhuizen (Velp), zie hier.

Nu zag ik een tweedelige online bijdrage in het Engels over Treehouses. Dacht aan Beekhuizen, maar ook de boomhut op bovenstaande foto, op een particuliere buitenplaats ergens in NL. Omdat in die Engelse bijdragen ook wat NL voorbeelden zitten toch ook maar een verwijzing naar die bijdrage (de website blijft zich richten op NL).

Treehouses deel 1
Treehouses deel 2


Een prieel met verdieping, boomhut, op het knooppunt van kruizende loofgangen, Vredeman de Vries.

Een sierkluizenaar in beeld


De Kluizenaar of Eremiet, schertsfiguur i.h. Rijsenburg’s Bos (Driebergen-Rijsenburg)

In de 18e en begin 19e eeuw was het in Europa niet ongewoon om op buitenplaatsen ergens een decoratieve hermitage te hebben staan. De onlangs verschenen brede inventarisatie van Hanneke Ronnes, Wouter van Elburg en Merel Haverman laat zien dat dit ook in Nederland veelvuldig voorkwam. Zo’n hermitage of ‘sierkluis’ kon een aangename verrassing voor rondwandelend bezoek zijn, maar stond vaak óók voor bezinning, spiritualiteit, en het via een solitair, uiterst sober bestaan herverbinden met de natuur. In tuinontwerpgidsen zoals Van Laar’s Magazijn van tuin-sieraaden (link) waren meerdere ontwerpen te vinden waar men zich voor de bouw door kon laten inspireren.

Ook qua bewoner was er veel te kiezen. Een goedkope en zeer praktische oplossing was de permanent ‘even afwezige’ kluizenaar, gesuggereerd door bijvoorbeeld een neergelegde leesbril naast een opengeslagen boek. Een wat duurdere oplossing was de kluizenaarspop, van hout of ander materiaal, gekleed in monnikspij, en al dan niet beweegbaar. Soms speelde iemand van het tuinpersoneel tijdens bezoek even de kluizenaar. Er zijn ook gevallen bekend waar een lid van de familie die de buitenplaats bezat bij bezoek even de honneurs waarnam. Tenslotte kon er iemand worden ingehuurd om permanent als ‘levende stoffering’ de rol van sierkluizenaar op zich te nemen.

Dankzij allerlei archiefmateriaal, zoals tuinontwerptekeningen en verkoopadvertenties, weten we inmiddels al veel over hoe deze tuintraditie in Nederland gestalte kreeg. Ook zijn enkele hermitages bewaard gebleven of herbouwd. Maar hoe zag het er in die tijd uit? Onlangs is in privébezit een fraai schilderij ontdekt van een sierkluis plus bewoner op buitenplaats Sparrendaal, in Driebergen-Rijsenburg (zie bijgaande figuur, klik hier voor een hogere resolutie). Op dit schilderij, getiteld De Kluizenaar of Eremiet, schertsfiguur i.h. Rijsenburg’s Bos, zien we een gebrilde, lezende kluizenaar voor een rustiek uitgevoerde, best imposante hut. De kluizenaar lijkt zo weggelopen uit een schilderij van Gerard Dou, en datzelfde geldt voor de hem omringende symbolen (een kruis, een schedel, dood hout). Het indrukwekkende, door omgekeerd ingegraven dode bomen gecreëerde voorportaal doet denken aan een soortgelijke constructie bij de hermitage in Stourhead. Of we hier een permanente sierkluizenaar of tijdelijke ‘stand-in’ zien is nog niet helemaal duidelijk, en ook wie het werk wanneer heeft geschilderd is nog onbekend. Maar het geeft in ieder geval een prachtige kijk op waar een wandelende bezoeker ergens in een hoekje van de Nederlandse buitenplaats zo maar tegenaan kon lopen. Verrassend, indrukwekkend, en beslist aanzettend tot contemplatie…

Meer lezen? In een zojuist elders verschenen langer artikel rapporteer ik de vondst in detail, samen met wat er in geschreven bronnen zoal over te vinden is (PorteFolly nr. 51, na een embargoperiode beschikbaar via de PorteFolly-website, en tot die tijd opvraagbaar via josvanberkum@gmail.com). Dat stuk bouwt weer voort op o.a. de recente inventarisatie van Ronnes en collega’s, pionierend werk van Wim Meulenkamp, Gordon Campbell’s The hermit in the garden, en diverse stukken van Jan Holwerda, de eindredacteur van deze Cascade-blog.

Met dank aan de eigenaar van het schilderij, en aan mijn Driebergse mede-speurders Jan Heemstra en Henk Pagnier!
Jos van Berkum