Beschrijving van een kunstige Wintertuin

Ik zat te bladeren in de inhoudsopgave van Reis door het koningrijk der Nederlanden en het Groothertogdom Luxemburg, voor jonge lieden, eerste deel van Anna Barbara van Meerten, geb. Schilperoort uit 1822, en m’n oog viel op de paragraaftitel ‘Beschrijving van een kunstige Wintertuin’. Dat maakt nieuwsgierig, dus die paragraaf gezocht en gelezen.

De briefschrijver, het boek is een bundel zogenaamde reisbrieven, is op Ameland, beschrijft een aantal zaken en komt ineens met die ‘Beschrijving van een kunstige Wintertuin’:

Iets aardigs herinner ik mij evenwel hier gevonden te hebben: namelijk een vernuftig uitgedachten Wintertuin‚ welken ik u eens wil beschrijven‚ schoon ik mij het dorp niet meer herinner, waar ik dien zag. Men had hiertoe een plekje uitgekozen in een bosch, aan den voet van een door kunst opgeworpen heuvel. Hier had men een tuinhuis van eene driehoekige gedaante geplaatst. Hooge sparre- en dennenboomen, op den heuvel geplant, dienden hemzelve ter beschutting voor alle Noordenwinden. De basis was naar het Zuiden gekeerd, zoodat de zonnestralen onbelemmerd door de groote ruiten der zeer digte ramen in het tuinhuis vielen, op de schuine, wit geverwde achterwanden zich concertreerden en de warmte zoo terug kaatsten dat, bij den minsten zonneschijn, de thermometer, welke hier hing, eene zomerwarmte aanwees. In de rondte stonden potten met allerhande groenblijvende boomen en planten, als Salie, Rosmarijn en Lavendel; voorts Oranjeboomen, Geraniums en eene menigte Bolbloemen. Uit eene kagchel, welke op een afstand gestookt werd, bragt men door buizen onder den grond, tegen de avond- en nachtkoude, de warmte aan; terwijl dit bevallige verblijf alzoo tevens tot eene oranjerie diende. Het huisje, van buiten, zoo wel als de grond vóór hetzelve, is bedekt met mos, en vóór het huisje zijn in eenen halven cirkel eene menigte Sparre-, Taxis-, Larix-, Dennen-, Genever- en andere groen blijvende boomen geplant, waardoor men ook in het diepst des winters hier niets dan groen ziet.

Geweldig toch, zo’n wintertuin, zo aansprekend! En op Ameland! Dacht ik. Want na overnemen van het citaat en het zoeken van wat context voor dit bericht op de website kwam ik in het introdeel van het boek. Anna Barbara schrijft dat ze niet alles (of moet je zeggen weinig?) heeft bezocht; het is ‘in een zeer beperkt landverbijf geschreven’; ze heeft ‘alleen uit de beste bronnen’ geput; en had in iedere provincie een ‘correspondent’ ter raadpleging en nalezing.

En ze vervolgt met : ‘Voorts heb ik, om deze reisbeschrijving voor jonge lieden te uitlokkender te maken, aan dezelve eenigzins eenen romantischen vorm gegeven; ook wel hier en daar eenig sieraad bijgebragt, zonder dat dit daar ter plaatse juist gevonden werd. Van dien aard is b.v. de wintertuin in Vriesland, enz.’

Waarom nou juist die wintertuin? De beschrijving is zonder meer treffend, maar hoe leuk was het geweest als het ook nog eens echt op Ameland had gelegen!
Jan Holwerda

Facebooktwitterlinkedinmail

Nog een Doomer met het Cascadedal bij Doorwerth


Het cascadedal bij de ‘Helle Colck’ in het bos te Doorwerth (1671-1673), Lambert Doomer
Bron: Art Institute Chicago (groot)

In 2016 werd een tekening van Lambert Doomer (1624-1700) geveild, met een voorstelling die we kennen en nu beschreven staat als Het Cascadedal bij de ‘Helle Colck’ in het bos te Doorwerth. Deze tweede versie is een navolging door Doomer van zijn eigen eerdere werk van tien jaar eerder; met wat vrijheden als een weide met koeien en een graanveld in de achtergrond in plaats van de steile helling van de eerdere tekening (en werkelijkheid). In een artikel van Ben Broos worden beide tekeningen beschreven en vergeleken en wordt de context geschetst.
Hiermee is er weer een volgende tekening in de reeks van afbeeldingen van het Cascadedal. Om te printen (groot) en toe te voegen in ons 1e Cascadeboek waar de tot toen bekende afbeeldingen naar voren werden gebracht. Dan kan ook de twijfel tussen toeschrijving aan Anthonie Waterloo of Lambert Doomer ten faveure van de tweede doorgehaald worden en wordt de zeventiende eeuw met zekerheid circa 1663.
Jan Holwerda

Ben Broos, Het Cascadedal, gezien vanaf de ’Helle Colck’ in het bos te Doorwerth, door Lambert Doomer, Delineavit et Sculpsit 45 (2019), p. 2-10.

We bezochten de locatie nog met de Cascade excursie voorjaar 2010, zie foto’s.


Het cascadedal bij de ‘Helle Colck’ in het bos te Doorwerth (circa 1663), Lambert Doomer
Bron: National Galleries of Scotland (Edinburgh) (groot)

Facebooktwitterlinkedinmail

Spruces, pines, and the picturesque in seventeenth-century Netherlands

Country House in a Park (ca. 1675), Jacob Isaacksz. van Ruisdael  Bron: wikipedia.org (groot)

Afgelopen MZN op Vollenhoven was Wybe K. er ook. Schoot later door m’n hoofd ‘is er al vermelding van zijn artikel ‘Spruces, pines, and the picturesque in seventeenth-century Netherlands’ gedaan? (Enne eerlijk is eerlijk, de exacte titel moest ik even terugzoeken)
Niet gedaan, bij deze dus!
Enne ik lees nu waar een Cascade blog al niet goed voor kan zijn: ‘This paper was developed from an inspiring exchange of views with Juliane Rückert and Hans von Trotha at the Workshop Transplanted Places: Garden Design and Shifting Cultural Geographies, 1650–1800 hosted by Joachim Rees and Jeong-hee Lee-Kalisch at the Freie Universität Berlin, June 2017. It would not have been written without a stimulating 2008 Dutch garden history society Cascade blog ‘Mast trees on Hofwijck’ (Mastbomen op Hofwijck) by Henk Boers, Sandra den Dulk, Henk van der Eijk, Jan Holwerda and Carla Oldenburger. Ferd van Rijckevorsel introduced valuable source material.’

Wybe Kuitert, Spruces, pines, and the picturesque in seventeenth-century Netherlands, Studies in the History of Gardens & Designed Landscapes, November 2017. Download PDF, aldaar blauwe knop rechtsboven.
(enne klik op het woord groot onder de afbeeldingen, voor de details).

Landhaus mit Park (ca. 1675), Jacob Isaacksz. van Ruisdael

Facebooktwitterlinkedinmail

Chinees Sonsbeek


‘Een lief Chineesch pontje’ op de Grote Vijver van Sonsbeek (1814), D.J.T. Kerkhoff
Bron: Gelders Archief

Laat bij een echte Ernhemmer (Arnhemmer) de woorden Chinees en Sonsbeek vallen en hij zal je verwijzen naar het Sonsbeek Paviljoen waar al meer dan 30 jaar, sinds 1988, een Chinees Specialiteitenrestaurant zit.

Zeg de woorden Chinees en Sonsbeek tegen een tuinhistoricus en hij zal denken aan het Chinese trekpontje op de Grote Vijver. Een reisverslag uit 1813 meldt: ‘terwijl wij van den eenen oever tot den anderen met een lief Chineesch pontje, lopende langs kopere schijven, zeer aangenaam overgezet werden’. Kerkhoff legde het vast in 1814.

En nu vond ik in een reisverslag uit 1801 een volgende ‘link’: ‘… vervolgens zagen wij Sonsbeek (van Mevr. Nederburg) daar naast gelegen [naast Hartjesberg dat later opging in Sonsbeek], zeer schoon door haare waterwerken, ook waren daar eenige Chineezen, die de Heer Nederburg uit de oost had medegebragt, & op zijn plaats liet werken’.

De genoemde Mevr. Nederburg is Elisabeth Gertruy Scheltus, de vrouw van Sebastiaan Cornelis Nederburgh. Zij kocht Sonsbeek in 1797. Nederburgh werkte toen in Indië als – laatste – commissaris-generaal van de VOC. Na de opheffing van de VOC keerde Nederburgh in 1800 uit de Oost terug – blijkbaar niet alleen – en ging hij op Sonsbeek bij zijn vrouw wonen.
Jan Holwerda

Facebooktwitterlinkedinmail

Zeister kinderspeelhuisje nu op Schatzenburg


Kinderspeelhuisje (nu) op Schatzenburg (Dronryp)

Eerder kwam het Zeister kinderspeelhuisje al naar voren in deze weblog, zie 15 maart 2014. Goed vier jaar later berichtte Willem Poerink in een commentaar dat de Stichting Gasthuis Vredenhof het huisje had gekocht en in mei 2018 geplaatst op de buitenplaats Schatzenburg in Dronryp (Frl.). In zijn commentaar vervolgde hij met ‘Het speelhuisje is zoveel mogelijk in de oorspronkelijke staat teruggebracht. Dat geldt ook voor de in- en uitwendige kleuren. Bij het demonteren van het gebouwtje bleek dat het vroeger uitneembaar is geweest, de voorgevel in drie verticalen delen en de achtergevel in twee verticale delen. De vier gevels waren door haak-en-oog ijzers met elkaar verbonden. De zijgevels hadden beide een raampje. Het dak bestond uit planken waarvan de naden met smalle latten waren afgedekt. De gevels (behalve de voorgevel uiteraard) en het dak waren geteerd.’

En meer recent plaatste Christine Sinninghe Damsté – Hopperus Buma een stuk over het huisje op Schatzenburg, op haar site Kinderspeelhuizen. Hier twee van de foto’s. De bijbehorende tekst leest u op Kinderspeelhuizen.


Kinderspeelhuisje (nu) op Schatzenburg (Dronryp)

Facebooktwitterlinkedinmail

Kaartboeken van Amsterdam 1559-1703

(OVERGENOMEN)

Tussen 1559 en 1703 werden ze door onder andere het Burgerweeshuis, het Sint-Pietersgasthuis en het Leprozenhuis samengesteld. De landerijen die zij in bezit hadden werden verhuurd en met de pacht die dit opleverde, konden wezen en zieken worden verzorgd. Omdat de huur afhankelijk was van de oppervlakte, werden de percelen gemeten en getekend. Ze waren echter niet afdoende voor de rentmeester omdat niet ieder stuk land op zijn inningstochten te vinden was; sommige lagen wel vijftig kilometer buiten Amsterdam. Daarom werden de percelen op kaarten in hun omgeving gelokaliseerd. Juist die topografische informatie is voor de geschiedenis van het grootste belang. Vaak tonen ze de oudst bewaarde afbeeldingen die we kennen. Op de getekende kaarten staan buitenplaatsen, bastions, herbergen, molens, lakenramen, overtomen, begraafplaatsen, etc. Ook zien we tientallen dorpskerken buiten de hoofdstad. Enkele honderden kaarten en details worden in full colour afgebeeld en de geschiedenis ervan beschreven.

Na de in 2013 gepubliceerde boeken Kaarten van Amsterdam 1538-1865 en Kaarten van Amsterdam 1866-2012, verscheen in 2015 Gedetailleerde Kaarten van Amsterdam. Deze drie delen toonden een fraai topografisch overzicht van de stedelijke ontwikkeling van Amsterdam door de eeuwen heen. In dit vierde deel, Kaartboeken van Amsterdam 1559-1703, staan de achttien kaartboeken centraal die het Stadsarchief Amsterdam bewaart. Ze tonen het landbezit van vijf instellingen in vroeger eeuwen en behoren tot de topstukken van het Amsterdamse culturele erfgoed. Samen omvatten ze ruim zevenhonderd fraaie handgetekende en ingekleurde kaarten en tekeningen.

Marc Hameleers en Anne van Noord, Kaartboeken van Amsterdam 1559-1703, Bussum, ISBN 978 90 6868 773 6, € 29,90 (na 19-10-2019 € 39,90), 224 p.

Tentoonstelling
De originele kaartboeken en enkele losse kaarten worden van 19 juli t/m 15 september 2019 getoond in het Stadsarchief Amsterdam, zie hier.

Online
Enne online ‘bladeren’? Start hier.

Facebooktwitterlinkedinmail

Studiedag Klimaatadaptatie bijzondere tuinen

De betekenis van klimaatadaptatie voor bijzondere tuinen, verzorgd door Nederlandse Tuinenstichting (NTs) en sKBL. Wat zijn de gevolgen van de klimatologische veranderingen voor bijzondere tuinen en welke aanpassingen vragen zij?

Dit programma vindt plaats op maandag 26 augustus 2019 van 09.30 – 17.30 uur op Kasteel Huis Bergh, Hof van Bergh 8, 7041 AC ’s-Heerenberg.

Weersextremen vragen een meer klimaatbestendige aanpak van bijzondere (oude) tuinen en parken. Welke aanpassingen en maatregelen zijn er mogelijk en wenselijk om de klimaatschade te beperken en zijn hierbij kansen te benutten? Daarnaast zal de klimaatverandering ook leiden tot aanpassingen in het toe te passen plantenassortiment. Waar moeten we aan denken? Welke voorbeelden zijn inspirerend en nuttig? Tijdens deze studiedag zullen enige sprekers, ieder vanuit hun eigen expertise en ervaring, nader op dit grote vraagstuk ingaan.

Alle programmadetails vindt u op de sKBL site.

En dan gelijk ook even naar twee Duitse publicaties verwijzen:
Historische Gärten im Klimawandel: Empfehlungen zur Bewahrung, 2014, hier inhoudsopgave en stukje tekst. Er bestaat ook een Engelse editie.
Norbert Kühn, Sten Gillner en Antje Schmidt-Wiegand, Gehölze in historischen Gärten im Klimawandel: Transdisziplinäre Ansätze zur Erhaltung eines Kulturguts, Berlijn 2017, hier online in te zien.

Facebooktwitterlinkedinmail

ERM Waaier met tips voor beheer van monumentaal groen

(OVERGENOMEN)

Afkalvende vijveroevers, door verdroging aangetaste monumentale bomen, onkruid op verharde paden en terrassen in historische tuinen en parken – net als elk erfgoed vergt ook groen erfgoed voortdurend onderhoud en, zo nodig, restauratie. Beheer van dit deel van ons cultureel erfgoed vraagt om kennis en continuïteit van handelen. Stichting ERM brengt een waaier Groen Erfgoed uit om eigenaren, uitvoerende partijen en gemeenten (als eigenaar of toezichthouder) te ondersteunen bij het beheer van hun groen erfgoed.

Groen erfgoed bestaat onder meer uit historische tuinen en parken, historische groenstructuren in woonwijken, verdedigingswerken en begraafplaatsen. Ze zijn in het verleden aangelegd en worden vanwege hun schoonheid of cultuurhistorische waarde in stand gehouden voor de toekomst. Ook landschappelijke structuren, zoals aangelegde bossen en houtwallen kunnen tot ons groen erfgoed behoren.
In totaal kent Nederland meer dan 1300 groene monumenten die beschermd zijn als rijksmonument. Daaronder ruim 550 historische buitenplaatsen en landgoederen, tenminste 250 begraafplaatsen en zo’n 70 stadsparken en plantsoenen. Verder zijn er groene monumenten die op plaatselijk niveau beschermd zijn. Veel gemeentes bezitten groen erfgoed en bijna iedere stad heeft wel een monumentaal stadspark.
Onder invloed van de tijd en het gevoerde beheer verandert beplanting voortdurend van vorm, structuur en grootte. Instandhouding van groen erfgoed vergt specifieke vakkennis en inzicht in de historische aanleg en ontwikkeling. Hiermee kunnen weloverwogen keuzes worden gemaakt voor onderhoud en herstel.

De waaier Groen Erfgoed informeert over onderhoud en herstel van historische tuinen, parken, landgoederen en buitenplaatsen.
U kunt de waaier kosteloos bestellen of downloaden.

Eerder kwam Stichting ERM al met:
URL 6001 Richtlijnen Tuinhistorisch Onderzoek voor waardestelling van groen erfgoed (2010)
URL 6010 Uitvoeringsrichtlijn Hovenierswerken historische tuinen en parken (2016)
BRL 6000 Beoordelingsrichtlijn Groen Erfgoed (2016)

Facebooktwitterlinkedinmail

Tentoonstelling: Kastelen en adellijke huizen in de Neder-Betuwe


Den Eng voor WO II

(OVERGENOMEN)
Streekmuseum Baron van Brakell (Ommeren) staat de maand juli geheel in het teken van kastelen en adellijke huizen in de Neder-Betuwe. De Historische Kring Kesteren en omstreken die samen met het Heemkundig museum en het Boerenwagenmuseum Streekmuseum Baron van Brakell vormt, heeft een aantal sfeerimpressies van deze huizen in prent bij elkaar gebracht en er een mooie expositie van gemaakt. Daarnaast is er veel aandacht voor allerlei naslagmateriaal.

De complete Betuwe was een aantal eeuwen geleden nog rijk aan deze aanzienlijke gebouwen. Maar ze zijn voor het merendeel verdwenen. Vooral in de jaren na de Franse tijd was sloop heel normaal. De vrijwilligers van de Historische Kring hebben door de jaren heen veel sporen en documentatie gevonden over de meest opmerkelijke gebouwen en daar nu een passende expositie van samengesteld.

Vanzelfsprekend staat Den Eng in Ommeren, Geldersweert, Blijwerve en de Commanderie in Ingen, Den Oldenhof, Kermestein en de Tollenburg te Lienden in de schijnwerpers. Maar ook bijvoorbeeld kasteel De Weijenburg, huis Ooij, huis Medel en huis Latenstein in Echteld, Motte Aldenhaag en kasteel Soelen in Zoelen, de Culemborgse Hofstad in Maurik, Vredestein in Ravenswaaij, Teisterbant in Kerk-Avezaath, huis Wiel in Eck en Wiel en kasteel de Hoekenburg in Rijswijk. Van de kastelen/huizen uit de vijftien dorpen veertig sfeerimpressies zijn gemaakt. Al het getoonde werk gaat niet alleen over de gebouwen, maar ook over de mensen die er woonden en die hun stempel hebben gedrukt op de dorpen. De Motte bij De Aldenhaag is het oudst, Ter Leede in Kesteren was bedoeld als verdedigbaar kasteel en de Appelenburg in Ochten maakte het leven mooier door als luxe kasteel te fungeren. Baron van Brakell is geboren op kasteel De Hoekenburg in Rijswijk.

Kastelen en adellijke huizen in de Neder-Betuwe
juli 2019
woensdag, donderdag en vrijdag van 13:00 tot 17:00 uur
zaterdag van 11:00 tot 17:00 uur.

Streekmuseum Baron van Brakell, op het landgoed Den Eng
Provincialeweg 21
4032 NZ Ommeren

Facebooktwitterlinkedinmail